بازار گلستان مشهد سالها یکی از راستههای شناخته شده کتاب و پاتوق اهالی فرهنگ و کتابخوانی در این شهر بود؛ مجموعهای که به دلیل موقعیت خود در محدودهای فرهنگی، در مجاورت دانشکده ادبیات سابق مشهد، پردیس سینمایی هویزه و کتابفروشیهای قدیمی و شناخته شده شهر، همواره جایگاه ویژهای در حافظه فرهنگی مردم داشت. با این حال، در سالهای اخیر این مجموعه با فراز و نشیبهای فراوانی روبهرو شد؛ از تعطیلی و تخلیه کتابفروشیها تا مطرح شدن کاربریهای گوناگون برای آن، از ایجاد گذر فرهنگی و ورود صنایع خلاق تا زمزمه فعالیتهای اقتصادی و حتی برگزاری رویدادهای تخصصی بیارتباط با کتاب. در این میان، بهرهبرداری از مجموعه نیز مدتها میان نهادهای مختلف شهرداری در رفتوآمد بود و طرح بازآفرینی آن با هدف حفظ هویت کتابمحور، عملاً سالها بلاتکلیف باقی ماند.
اکنون پس از پیگیریهای رسانهای و مطالبه پیوسته اهالی فرهنگ و کتاب، مسیر تازهای برای این مجموعه در حال شکلگیری است.
گذر گلستان از سازمان ساماندهی مشاغل شهری پس گرفته شد
برای تبیین برنامهها و رویکردهای جدید این مجموعه فرهنگی به سراغ عقیل قدرتی، معاون فرهنگی و هنری سازمان فرهنگی و اجتماعی شهرداری مشهد رفتیم تا از کم و کیف تغییرات جدید کاربری این راسته فرهنگی مشهد مطلع شویم.
معاون فرهنگی و هنری سازمان فرهنگی و اجتماعی شهرداری مشهد در گفتوگو با طوس ابتدا درباره یکی از رویکردهای این معاونت اظهار میکند: ترویج فرهنگ مطالعه و کتابخوانی یکی از رویکردهای معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان فرهنگی و اجتماعی شهرداری مشهد است. این فعالیتها از طریق مراکز فرهنگی و فرهنگسراها و در قالبهای مختلف اجرا میشود؛ از جمله در سطح ۱۳ منطقه شهری، با مشارکت سازمانها و نهادها، تشکلها، هیئتهای مذهبی و مساجد و همچنین در فرهنگسراها.
قدرتی با بیان اینکه در حال حاضر ۲۵ فرهنگسرا و حدود هفت تا هشت قرائتخانه در سطح مشهد فعال هستند، میافزاید: تا پیش از این، ترویج فرهنگ مطالعه و کتابخوانی بهصورت غیرمنسجم و غیرمتمرکز، هم در مناطق سیزدهگانه و هم در سایر فرهنگسراها دنبال میشد و پایگاه مرکزی مشخصی برای این موضوع وجود نداشت. به همین دلیل به این جمعبندی رسیدیم در کنار فرهنگسراهایی که علاوه بر فعالیتهای عمومی، فعالیتهای تخصصی دیگری نیز دارند، یک فرهنگسرا به طور اختصاصی با عنوان «فرهنگسرای کتاب» راهاندازی شود تا موضوعات مرتبط با فرهنگ مطالعه و کتابخوانی را در سطح شهر به صورت متمرکز راهبری و نظارت کند و اشاعه دهد.
او ادامه میدهد: بر همین اساس، از حدود خرداد سال جاری مجموعه «گذر گلستان» قدیم که پیشتر در اختیار سازمان ساماندهی مشاغل شهری بود، باز پس گرفته شد و هماکنون با عنوان «فرهنگسرای کتاب» آمادهسازی میشود. تابلو این عنوان نیز اکنون بر سردر مجموعه نصب شده است.
معاون فرهنگی و هنری سازمان فرهنگی و اجتماعی شهرداری مشهد درباره یکی از فعالیتهای این مجموعه پیش از افتتاح رسمی این فرهنگسرا عنوان میکند: حدود ۲۰ روز پیش، جشنوارهای با موضوع کتاب در این مجموعه آغاز و هفته گذشته اختتامیه آن برگزار شد. این جشنواره شامل برنامههای مختلفی؛ از جمله جشن، مسابقات، غرفههای فرهنگی با موضوع کتاب و نشستهای کتابخوانی بود و بهعنوان رویدادی جانبی، همزمان با شکلگیری و راهاندازی فرهنگسرای کتاب برگزار شد.
نخستین فروشگاه «انتشارات بوی شهر بهشت» در حال آمادهسازی است
قدرتی با اشاره به اینکه اتاقها و فضاهای این مجموعه به کلاسهای آموزشی اختصاص یافته و در حال حاضر در سه یا چهار اتاق، کلاسهای آموزشی برگزار میشود، خاطرنشان میکند: سازمان فرهنگی و اجتماعی شهرداری مشهد انتشاراتی با نام «انتشارات بوی شهر بهشت» دارد که در همین مجموعه مستقر شده است. فروشگاه این انتشارات نیز در حال آمادهسازی بوده و قرار است بهعنوان نخستین فروشگاه این انتشارات راهاندازی شود. همچنین این مجموعه بهعنوان فروشگاه و نمایشگاه دائمی انتشارات بوی شهر بهشت، خدمات خود را ارائه خواهد داد.
او ادامه میدهد: همچنین قسمتی از فضای مجموعه از طریق مزایده به بخش خصوصی اختصاص مییابد تا فعالان حوزه کتاب بتوانند محصولات خود را در آنجا عرضه کنند. برگزاری این مزایده در حال انجام است و تعدادی از اتاقهای مجموعه در اختیار بخش خصوصی قرار خواهد گرفت. یکی از فضاهایی که در طراحی فروشگاه «بوی شهر بهشت» در نظر گرفته شده، کافهکتاب است. طراحی این بخش صورت گرفته و اجرای دکوراسیون آن در حال انجام است.
معاون فرهنگی و هنری سازمان فرهنگی و اجتماعی شهرداری مشهد با بیان اینکه با توجه به کاربری فرهنگسرا، این مجموعه دارای درِ ورودی و خروجی است و ساعت فعالیت آن از صبح تا شب خواهد بود، یادآور میشود: هدف از راهاندازی فرهنگسرای کتاب، رقابت با کتابفروشیهای قدیمی و فعال در نزدیکی این مجموعه نیست. قرار است این فرهنگسرا بهعنوان یک «هاب» در حوزه کتاب عمل کند و کتابفروشیهای اطراف را در قالب یک زنجیره به یکدیگر پیوند دهد. همچنین با توجه به فضای مناسب این فرهنگسرا برای برگزاری نشستهای مطالعه و کتابخوانی، فعالیتهای ترویجی و حتی حمایت از کتابفروشیها، در نظر داریم برای حمایت از افرادی که زمان و ظرفیت انسانی و مالی خود را به حوزه کتاب اختصاص دادهاند، فرایندی را اجرا کنیم.
حمایت از کتابفروشان سیار مشهد در فرهنگسرای کتاب
قدرتی میافزاید: یکی از برنامههای این بسته، ساماندهی گروهها و افرادی است که به صورت سیار به دستفروشی کتاب مشغول هستند و از این راه امرار معاش میکنند. در این زمینه قرار است از محوطه باز فرهنگسرا برای این منظور استفاده شود.
او درباره دیگر خدمات این فرهنگسرا بیان میکند: خدماتی که در این مجموعه ارائه خواهد شد؛ شامل برگزاری رویدادهای میدانی، از جمله شببازار کتاب و کلاسهای آموزشی با موضوعات مرتبط با کتاب؛ مانند داستاننویسی و ویراستاری و همچنین نشستهای کتابخوانی است.
معاون فرهنگی و هنری سازمان فرهنگی و اجتماعی شهرداری مشهد با اشاره به اینکه روند کار بهگونهای است که همزمان با پیشرفت پروژه، فعالیتها نیز آغاز شدهاند، ادامه میدهد: برای نمونه، کلاسهای آموزشی از ساعت ۵ تا ۱۰ شب برگزار شده و این برنامهها طی حدود ۲۰ شب ادامه داشته است. در دو سه ماه گذشته این برنامهها برگزار شده تا مجموعه به تدریج شکل و هویت نهایی خود را پیدا کند و به پاتوقی برای علاقهمندان به حوزه کتاب و مطالعه تبدیل شود.
قدرتی با بیان اینکه افتتاحیه رسمی مجموعه همزمان با آماده شدن فروشگاه انتشارات «بوی شهر بهشت» برگزار میشود، میگوید: بر اساس زمانبندی اعلام شده از سوی پیمانکار، آمادهسازی این بخش در روزهای آینده به پایان میرسد.
در ادامه، به سراغ مدیران دو کتابفروشی مطرح مشهد رفتیم تا نظر آنها را درباره این اتفاق فرهنگی شهر مطلع شویم.
شهرداری قادر به انجام این کار نیست و تنها بیتالمال را هدر میدهد
ابراهیم بالاپژوه، مدیر فروشگاه شهرکتاب مشهد که پیش از روی کار آمدن شورای شهر ششم مشهد در حال تلاش برای رقم زدن اتفاق تازهای در راسته گلستان کتاب بود، در این باره به خبرنگار طوس میگوید: اگر به تاریخچه بازارچه گلستان برگردیم، در سال ۱۳۹۸ به درخواست معاونت اقتصادی شهرداری چنین طرحی به مؤسسه «شهر کتاب» ارائه و جلسات بسیاری با مؤسسه شهر کتاب برگزار شد و کل مؤسسه درگیر این موضوع بود. طرح ارائه شد، قرارداد میان معاونت اقتصادی شهرداری و مؤسسه شهر کتاب بسته و ضمانتهای بانکی نیز رد و بدل شد. قرار بود با ارزش ریالی آن سال، شهر کتاب ۱۵میلیارد تومان در آنجا سرمایهگذاری کند و یک مجموعه بزرگ فرهنگی راهاندازی شود که صرفاً کتابفروشی نباشد و بهرهبرداریهای مختلف دیگری نیز داشته باشد.
او میافزاید: مدیرعامل اسبق مؤسسه شهر کتاب افراد و چهرههای مشهوری همچون رامبد جوان و چند نفر دیگر را برای بازدید از پروژه آورد تا درباره طرحهایی که میتوان در آنجا اجرا کرد، نظر بدهند.
مدیر فروشگاه شهرکتاب مشهد ادامه میدهد: قرارداد بسته شد و همه کارهای آن صورت گرفت و زمان تحویل پروژه با تغییر شورای شهر همزمان شد. همین موضوع سبب کارشکنیهایی از سال ۱۳۹۸ تا امروز شد و در نتیجه پروژه مذکور آنجا خاک میخورد؛ در حالی که همه هزینههای آن قبلاً انجام شده و نوسازی و زیرسازی صورت گرفته و مجموعه آماده بهرهبرداری بود. بعضی از دوستان نخواستند و دوست نداشتند این اتفاق رقم بخورد؛ چرا که ما از طیف فکری خودشان نبودیم. اکنون در آنجا پس از این همه مدت که خاک خورده و شهرداری هم قادر به انجام این کار نیست، تنها دوباره بیتالمال را هزینه میکنند و پس از چند ماه دوباره تعطیل میشود.
او در پاسخ به این پرسش که آیا شهرداری میتواند رونق سابق را به این مکان برگرداند، بیان میکند: فرهنگسراهای دیگر شهرداری را نگاه کنید و ببینید چقدر از نظر فعالیتهای فرهنگی؛ بهویژه در حوزه کتاب رونق دارند و چه سهمی از بازار را به خود اختصاص دادهاند. اینجا را با آنها مقایسه کنید. این کار شهرداری نیز به این خاطر است که تنها یک رزومه یا کارنامه برای مدیران حاضر باقی بماند و به قول معروف، یک افتتاحیه برگزار شود و تمام. من بارها این موضوع را گوشزد کردهام. به مدیران اداره فرهنگ و ارشاد هم گفتهام کاری که توسط سیستمهایی همچون شهرداری اتفاق میافتد، بازخورد مردمی ندارد و متأسفانه جز اتلاف بیتالمال چیزی ندارد.
به ادعای مدیر فروشگاه شهرکتاب مشهد اگر جلو سرمایهگذاری شهر کتاب سال ۹۸ گرفته نمیشد، اکنون در آن نقطه یکی از بزرگترین مراکز فرهنگی شرق کشور را داشتیم.
این مکان باید به یک نهاد فرهنگی به صورت بلندمدت واگذار شود
مدیر پاتوق کتاب شعبه طلاب و عضو هیئت مدیره پاتوق کتاب نیز درباره فاکتورهای موفقیت پروژه گلستان به خبرنگار ما میگوید: شهرداری برای اینکه فرهنگسرای کتاب رونق بگیرد، باید به کتابفروشیهای مطرح مشهد به صورت بلندمدت اجاره بدهد تا آن مجموعه کمکم رونق بگیرد؛ اما اگر به صورت مزایده و اجاره عمومی بدهند، کسی آنجا را اجاره نمیکند؛ چرا که محل مناسبی برای کاسبی نیست. مگر اینکه کتابفروشیهای زرد نمایشگاهی، مغازههای تایپ و تکثیری و اینگونه فعالیتها، غرفههای این فرهنگسرا را اجاره کنند. مانند آن چیزی که در گذشته بود و به کاربریهایی همچون دفتر پخش، انبار، کتابفروشیهای زرد نمایشگاهی و کافینت و... اجاره داده بودند.
سید محمد محمدینیا میافزاید: چون این محل، مکان مناسبی برای جذب جمعیت نیست، حتماً باید به بحث حمایتی آن توجه شود تا مجموعهها بتوانند در آنجا دوام بیاورند و برنامههایی اجرا شود که به مرور به آنجا رونق دهد. در غیر این صورت، سرنوشتی مثل قبل خواهد داشت. در گذشته تنها مجموعه مرتبط با کتاب، یک کافهکتاب بود که در آنجا فعالیت میکرد.
او با اشاره به اینکه متأسفانه آن چیزی که در شهرداری رقم میخورد، سلیقهای است، ادامه میدهد: اکنون مدیری در شهرداری نظرش این است. فردا این مدیر میرود و مدیر دیگری میآید که نظرش چیز دیگری است. دوباره بحثهای مختلف پیش میآید و مشکلاتی ایجاد میشود، برنامهها تعطیل میشوند و آنچه باید صورت بگیرد، اتفاق نمیافتد. به نظرم باید این کار را به نهادی واگذار کنند که متولی این موضوع باشد؛ مثلاً نهاد کتابخانههای عمومی، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی یا نهادی که اساساً وظیفهاش همین کار باشد تا با تغییر مدیران شهری، نگاه به این موضوع تغییر نکند و فعالیتهای آنجا دوباره با مشکل مواجه نشود.
عضو هیئت مدیره پاتوق کتاب پیشنهاد میدهد: اگر این مکان را به یک نهاد مرتبط به صورت بلندمدت واگذار کنند و در مقابل از آن نهاد برنامه بخواهند، بهتر جواب میدهد تا اینکه خود شهرداری بخواهد به طور مستقیم کاری را در این زمینه انجام دهد.
محمدینیا درباره پیشنهادی که شهرداری به این مجموعه داده بود، اظهار میکند: سال گذشته به ما پیشنهاد دادند که بیایید اینجا یک غرفه بگیرید و کتاب بفروشید. در پاسخ گفتم: «بقیه مجموعه چه میشود؟» گفتند: «بقیه را هم واگذار کردهایم؛ این قسمت قرار است خیابان غذا شود، این قسمت چادرفروشی، بخش دیگری محصولات فرهنگی و.... هر قسمت قرار بود به یک فعالیت اختصاص پیدا کند». سپس افزودند: «قرارداد یک ساله با شما میبندیم»؛ ولی ما قبول نکردیم.
تغییر عنوان و کاربری برای بازگرداندن رونق به این مجموعه کافی نیست
بازگشت بازار گلستان به حوزه کتاب، اگرچه میتواند نقطه شروعی برای احیای یکی از نشانههای فرهنگی مشهد باشد؛ اما تجربه سالهای گذشته نشان میدهد صرف تغییر عنوان و کاربری، برای بازگرداندن رونق به این مجموعه کافی نیست. از یک سو شهرداری از راهاندازی «فرهنگسرای کتاب»، ایجاد کافهکتاب، برگزاری رویدادها، حمایت از کتابفروشان و پیوند دادن کتابفروشیهای اطراف سخن میگوید و از سوی دیگر، فعالان این حوزه بر ضرورت حمایت بلندمدت، حضور کتابفروشیهای معتبر از سلایق متنوع و ثبات مدیریتی تأکید دارند.
حالا باید دید «فرهنگسرای کتاب» میتواند از مرحله افتتاح و اجرای چند برنامه عبور کند و به یک پاتوق واقعی برای کتاب و کتابخوانی تبدیل شود یا بازار گلستان بار دیگر در چرخه تغییر کاربریها و تصمیمهای مقطعی گرفتار خواهد شد؛ پرسشی که پاسخ آن را نه در وعدههای اولیه؛ بلکه در میزان استقبال مردم و استمرار فعالیت این مجموعه در ماهها و سالهای آینده میتوان جستوجو کرد.
نظر شما